Nhìn vào những bức phù điêu, tượng khắc trên các tháp cổ Chăm Pa, người xem cảm nhận được vẻ đẹp vừa uy nghiêm vừa huyền bí của các vũ nữ, thần linh, nhạc công được khắc họa trên gạch đá. Trong không gian trầm mặc của những ngôi tháp nhuốm màu thời gian, các vũ điệu dường như vẫn đang tiếp diễn, hòa quyện cùng những âm thanh mơ hồ, linh thiêng của trống, kèn, chiêng vọng về từ quá khứ. Người Chăm có quan niệm độc đáo là xem bộ ba nhạc cụ truyền thống gồm trống Ghinăng, trống Paranưng và kèn Saranai như biểu tượng cho cơ thể con người: Ghinăng là đôi chân, Paranưng là thân thể, còn Saranai là phần đầu. Bởi vậy, trong các nghi lễ quan trọng, ba nhạc cụ này luôn phải hiện diện đầy đủ để tạo nên sự hài hòa, trọn vẹn, như một cơ thể sống đang cất lên tiếng nói của đất trời.

Nghệ nhân Chămpa thổi kèn Saranai cho điệu múa Chăm

Về tổng thể, nhạc cụ Chăm được chia thành ba nhóm chính: bộ gõ, bộ hơi và bộ dây. Trong đó, bộ gõ và bộ hơi giữ vai trò chủ đạo với sự hiện diện nổi bật của trống Ghinăng, trống Paranưng và kèn Saranai. Bên cạnh đó còn có đàn Kanhi, đàn Rabap, chiêng Cheng, trống cái Hagar, tù và… Tất cả tạo nên một không gian âm nhạc riêng biệt, không thể trộn lẫn, phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và đời sống tâm linh phong phú của người Chăm.

Trống Ghinăng có hình dáng gần giống trống cơm của người Việt nhưng kích thước lớn hơn. Thân trống được làm từ gỗ tốt như lim hoặc trắc, dài khoảng 0,7 mét, được bào nhẵn cả trong lẫn ngoài. Hai mặt trống căng da khác nhau: mặt nhỏ thường dùng da dê hoặc da nai, đánh bằng tay; mặt lớn căng da trâu, đánh bằng dùi. Trống Ghinăng luôn được sử dụng theo đôi, đặt chéo nhau hình chữ X trong tư thế người đánh ngồi tĩnh tại. Với người Chăm, tiếng trống Ghinăng vang lên là dấu hiệu báo mùa lễ hội, là âm thanh linh thiêng mở lối cho niềm vui cộng đồng. Người Chăm tin rằng chỉ những ai có tâm hồn trong sáng, thanh thản mới có thể làm cho tiếng trống cất lên rộn ràng, hùng hồn đúng nghĩa.

Trống Paranưng vừa là nhạc cụ, vừa mang ý nghĩa linh thiêng gắn với ông Maduen - thầy vỗ trống trong nghi lễ. Thân trống làm bằng gỗ đục rỗng, đường kính khoảng 0,4 mét, một mặt căng da dê hoặc da nai, cố định bằng hệ thống dây mây với mười hai con nêm gỗ để điều chỉnh cao độ. Khi diễn tấu, nghệ nhân đặt trống trước ngực, vành trống tỳ vào đùi trái, dùng các kỹ thuật rung ngón, vỗ trọn bàn tay hay nửa bàn tay để tạo nên những âm sắc phong phú, lúc trầm lắng, lúc dồn dập, hòa quyện cùng nhịp Ghinăng.

Ban nhạc truyền thống của người Chăm.

Giữ vai trò đặc biệt trong bộ ba nhạc cụ là kèn Saranai, nhạc cụ hơi được xem như linh hồn của âm nhạc Chăm. Kèn Saranai có cấu tạo gồm ba phần: chuôi kèn bằng đồng gắn lưỡi gà làm từ lá buông; thân kèn bằng gỗ đục rỗng với bảy lỗ bấm chính và một lỗ phụ; phần loa làm từ gỗ quý, sừng trâu hoặc ngà voi để khuếch đại âm thanh. Dù nhỏ bé, kèn Saranai có âm thanh vang xa, réo rắt, khi da diết như lời ru, khi sôi nổi, tưng bừng giữa lễ hội.

Trong các lễ hội lớn như Katê, Rija Nưgar, lễ cưới, lễ mừng lúa mới hay nghi lễ cúng tháp, tiếng kèn Saranai thường vang lên đầu tiên, mở lối cho nghi lễ thiêng. Sau đó, trống Ghinăng và Paranưng hòa vào, tạo nên không gian âm nhạc vừa linh thiêng vừa rộn ràng. Người Chăm vẫn truyền nhau câu nói: “Kèn Saranai là tiếng của gió, trống Ghinăng là tiếng của đất, Paranưng là nhịp của tim”. Ba nhạc cụ, ba sắc thái âm thanh cùng hòa quyện thành “âm nhạc của đất trời”, nơi mỗi nhịp trống, mỗi hơi kèn đều mang ý nghĩa tượng trưng sâu sắc.

Kèn Saranai không chỉ kết nối con người với thần linh, mà còn là nhịp cầu nối người với người. Khi tiếng kèn vang lên, từ người già đến trẻ nhỏ đều hướng về âm nhạc, hòa mình vào không khí lễ hội. Những điệu múa uyển chuyển của các thiếu nữ Chăm trong trang phục truyền thống, những vòng tay cộng đồng khép chặt, tất cả tạo nên bản giao hòa giữa con người, thiên nhiên và quá khứ - hiện tại.

Để thổi được kèn Saranai, nghệ nhân phải có hơi dài, sức bền và trên hết là tâm hồn nhạy cảm. Người Chăm tin rằng “kèn không có tiếng nếu lòng người trống rỗng”. Mỗi làn hơi thổi ra là một lời gửi gắm niềm tin, là sự trò chuyện với đất trời. Kèn Saranai có tới 45 điệu khác nhau, nhưng điều quyết định vẫn là cảm xúc và tâm thế của người thổi.

Ngày nay, trong nhiều cộng đồng người Chăm trên dải đất Nam Trung Bộ, vẫn còn những nghệ nhân lặng lẽ gìn giữ và truyền dạy cách chế tác, diễn tấu kèn Saranai. Với họ, cây kèn không chỉ đơn thuần là một nhạc cụ, mà còn là vật thiêng, là nơi gửi gắm linh hồn của tổ tiên và ký ức văn hóa của cả cộng đồng. Giữa nhịp sống hiện đại nhiều biến đổi, việc giữ được tiếng kèn Saranai cũng chính là giữ lấy cội nguồn văn hóa, giữ cho mạch chảy bản sắc Chăm không bị đứt đoạn theo thời gian.

Bài và ảnh: LÊ VĂN KỲ

https://thegioidisan.vn/vi/dac-sac-bo-ba-nhac-cu-truyen-thong-cua-nguoi-cham.html